فلسفه تعلیم و تربیت

ما معنای سازمان را می دانیم به مجموعه چیزهایی که با یکدیگر ارتباط متقابل دارند و برای تحقق هدفی همکاری می نمایند «سازمان» گفته می شود. ذهن انسان نیز سازمان طلب است. یعنی مجموعه مفاهیمی که به ذهن وارد می شوند باید با یکدیگر همخواهی و انسجام داشته باشند و یک نظام مفهومی بسازند. اگر چنین نظامی از مفاهیم در ذهن به وجود آمد، می توان گفت یادگیری انجام گرفته است. با این توضیح پیش سازمان دهنده عبارت است از مطلب کلی که قبل از ارائه درس اصلی بیان می شود که هم «زمینه» لازم را در فراگیر به وجود آورد و هم مطالب فعلی را به «تجربه» و مطالب قبلی ربط دهد. اما یک نکته را نباید از یاد برد.

نمی توان گفت مطالبی یا عباراتی که معمولاً در آغاز تدریس برای آماده کردن فراگیر بیان می شود. پیش سازمان دهنده هستند. ممکن است استاد درس خود را با یک پرسش آغاز کند یا از آنان بخواهد که تجربیات خود را در خصوص مطالب مورد نظر بیان کنند. این موارد و مشابه آن ها هیچ کدام پیش سازمان دهنده نیستند.

سازمان دهنده مطلبی متمایز و کلی تر از مطالب مورد نظر یادگیری در خود درس است که با طرح آن، ذهن فراگیر آمادگی لازم را برای جذب مطالب جدید کسب می کند. بنابر این پیش سازمان دهنده باید انتزاعی تر و وسیع تر از مطلب مورد نظر باشد. البته ممکن است مطالب وسیع تر و کلی تر متعدد باشند که مطالب مورد نظر را در برگیرند ولی باید توجه کرد که «پیش سازمان دهنده مطلوب» آن است که با مطلب جدید فاصله زیادی نداشته باشد. زیرا در آن صورت ارتباط لازم بین آن و مطلب مورد نظر به وجود نمی آید و یادگیری معنادار محقق نمی گردد.[15] تصویر زیر این نکته را ترسیم کرده است.

پیش سازمان دهنده ها در دو مورد به یاد گیرنده کمک شایانی می کند:

الف) زمانی که یاد گیرنده از قبل مطالبی مشابه مطلب جدید را نیاموخته است که بتواند مطلب جدید را به آن ها ربط دهد.

ب) زمانی که یاد گیرنده اطلاعات مشابه لازم را آموخته است اما رابطه بین آن ها و مطلب جدید برای او روشن نیست.

ازوبل برای آن که تأثیر پیش سازمان دهنده ها را بر یادیگری روشن سازد، تعدادی از دانشجویان سال های آخر دانشکده را به دو دسته تقسیم کرده اند. به یک گروه اطلاعات مختصری در مورد مطالب کاملاً انتزاعی دربارة فلزات و آلیاژها و خواص آن ها داد اما به گروه دیگر این مطالب مقدماتی ارائه نشد. سپس از هر دو گروه خواسته شد مطالب طولانی تری دربارة فولاد مطالعه کنند (البته به گروه اول توصیه شد که مطالب طولانی تر نباید ارتباط مستقیمی با آن مطالب مقدماتی و انتزاعی داشته باشد) سه روز بعد آزمونی چهارجوابی با توجه به مطالب داده شده برای هر دو گروه برگزار کرد. گروهی که مطالب انتزاعی و اطلاعات قبلی داشتند، موفق تر عمل کردند.[16] بر همین اساس ازوبل پیشنهاد کرد که بهتر است معلمان مطالب مقدماتی نسبتاً کلی و انتزاعی را قبل از اطلاعات جزئی ارائه نمایند.

1ـ جریان یادگیی را بهبود می بخشد خصوصاً برای فراگیرنی که: الف) توانایی کلامی ضعیف دارند ب) یا دربارة موضوع درسی از سابقة ذهنی کمتری برخوردارند.

2ـ یادگیری را معنادار می سازد.

3ـ قابلیت یاد گیرنده را برای یادیگری مطالب افزایش می دهد.

4ـ یادگیری مطالب پیچیده یا ناآشنا را تسهیل می بخشد.

5ـ روابط میان مفاهیم اساسی درس را مشخص می سازد.[17]

همین فوائد است که استادان را در آغاز درس به ارائه پیش سازمان دهنده ها ترغیب می کند. با انجام دادن صحیح این کار برای فراگیران ساختی فراهم می شود که از طریق آن یادگیری اطلاعات جزئی بر ایشان آسانتر می گردد.

جان دیویی، فیلسوف آمریکایی، می گوید: در کلاسی از دانش آموزان پرسیدم: اگر می توانستند زمین را تا مرکز آن بکنند، آنجا را گرم می یافتند یا سرد/ هیچ یک جوابی ندادند. معلم کلاس به من گفت: شما سؤال را به طرز صحیح نمی پرسید! آن گاه از دانش آموزان پرسید: بچه ها شرایط در مرکز زمین چگونه است؟ همه یک صدا گفتند «حالتی از گدازه آتشفشانی»[18]. این همان حفظ کردن بدون درک صحیح مطالب است.

مریم مقدم زرزری

شماره دانشجویی: 900726525